قوم پارت يا پارتوا يکي از شعبه هاي نژاد آريايي ايراني است در کتيبه داريوش اول هخامنشي بر بيستون سرزمين آنرا را((پرتو)) ناميده اند . اين ناحيه از شمال خراسان و ماوراالنهر و همين نام بعدها به پهلو تبديل گرديد .(خراسان بزرگ شامل :خراسان فعلي ماورا النهر افغانستان کنوني مي شده است.) پارتوا يکي از استانهاي زمان هخامنشي بود. بنا بر گفته استرابو رهبر پارتها مردي بنام آرساکس (ارشک ارشاک) بود که بعدها نياي فرضي پادشاهان اشکاني پارت شد. پارتها حکومت ساقط شده هخامنشي را از جانشينان اسکندر مقدوني (سلوکيان) باز پس گرفتند . و توانستند يک دولت نيرومند و عظيم را براي مدت پنج قرن پايه گذاري نمايند.


****


پارتها در زمينه هنرها بويژه در معماري ابتکارات بديعي داشتند آنها با برخوداري از پيشينه غني دوباره به احياي هنرهاي فراموش شده و  يا تغيير يافته ايراني پرداختند با فترتي که در هنر ايران پديدار شده بود نه تنها احياگر معماري و سنتهاي گذشته ايران شدند بلکه تحول ملي عظيم در رمينه شهر سازي و معماري ايجاد کردند و در معماري دو عنصر نو ظهور افزودند يکي احداث گنبد بر روي بناهاي چهار ضلعي (مربع شکل) از طريق فيل پوشها و ديگر توسعه ساختمان ايوان تاق دار . ايوان اتاق راستگوشه اي است با طاق بشکه اي که در قسمت پشت بسته بوده و در جلو-معمولا رو به بيرون يا حياط قرار دارد-کاملا باز است. از زمان پارتها ايوان نقش مهمي را در معماري آسياي غربي باز مي کند . منشا ايوان موضوعي است در خور انديشه بعضي آنرا به درختان و شاخه هاي پوشيده با حصير و گل و نيز به تاثير اتاقهاي بشکه اي منتسب مي کنند . چنين بناهايي هنوز در طول رودخانه يا درياچه هيرمند در شرق ايران و احتمالا در پيرامون درياچه آرال در آسياي مرکزي ديده مي شوند. اين نواحي مناطقي هستند که پارتها از آن برخاسته اند و ليکن سابقه تاقهاي آهنگ با انواع قوسها (نيم بيضي) از آثار معماري هفت تپه (ايلام مياني) آشنا شديم و اين نشانگر آن است که پارتها با توجه به شرايط زماني و موقعيت مکاني دست به چنين ابتکاراتي زده اند.


متاستفانه عليرغم حاکميت طولاني مدت پارتها اکثرا آثار آنها از بين رفته است.


زيرا عواملي مانند زلزله آب و هوايي و گستره وسيع امپراتوري تاثير گذار در روند تخريب آثار معماري بوده اند. از اينها که بگذريم بايد به اين مسئله هم توجه کنيم که پارتها بناهاي خود را بسيار ساده و با خشت خام ساخته اند. پي درگاههاي اين بناها که به مرور زمان ويران شده و گزند ديده است اگر با آجر يا سنگ ساخته شده بود بسيار بيشتر دوام داشت.


گاهي آجر هم به کار مي بردند و آن براي ساختمانهاي مهم همچون کاخ فرمانروايان و پرستشگاهها بود. سنگ هنگامي که به کار برده مي شد که در محل موجود بود يعني اصل استفاده از مصالح محلي و بومي بوده است و البته شرايط اقتصادي و وضع مادي هم بسيار تاثير گذار بوده است و از طرفي در پهناوري بسيار شاهنشاهي پارت و گوناگوني سنتهاي مردم ان بايد ما را آگاه ساخته باشد که يک سبک معماري در سراسر اين کشور نمي توانست باشد . اما با کاوشهايي که در مناطق مختلف صورت گرفته از آثار بجاي مانده از دوره پارتها و آثار پس از آن به سبک سابق ساخته شده اند مي توان سبک معماري و حتي ويژگيهاي آنرا مشخص نمود از آن جمله:


-حداکثر استفاده از مصالح بوم آورد مثل پارتها استفاده از سنگگ لاشه خشت خام و پخته...


-استفاده بسيار خوب از تکنيک پيشرفته تاق و گنبد به خصوص گنبد با استفاده از مصالح بوم آورد.


- استفاده بسيار خوب از تکنيک پيشرفته تاق و گنبد بويژه گنبد با استفاده از مصالح بوم آورد.


-پرهيز نکردن از شکوه و ارتفاع زياد.


-تنوع فوق آلعاده در طرحها .


-استفاده از ملات ساروج که به کمک آن توانستند فضاهاي معماري وسيع را ايجاد نمايند.


پارتها شهرهاي بسيار کهن را مانند بابل و اروک در اختيار داشتند و نيز شهر آشور با اينکه از نقشه چندان منظمي برخوردر نبودند اما پارتها شهرهايي را بنياد گذاشتند که براساس نقشه دايره شکل بود که شهرهاي مرو تيسفون و الحضر داراي چنين پلاني بودند. از فضاي دايره وار مي توان آسانتر از چهار گوش دفاع کرد و نيز با رو کشيدن آن هم آسانتر است . اين شيوه شهرسازي تا زمان ساساني و اسلام ادامه يافت. معمولا شهرهاي پارتي داراي برج و بارو بودند باروهاي شهر مرو از خشت خام بود با برج ها و کنگره هاي قائم الزاويه و سوراخهايي براي تيراندازي .


در درون شهرهاي پارتي مهمترين ساختمان معمولا ارگ و پرستشگاهها بودند. برخي معتقدند هنر پارتي در حدود سال 250 ق.م پا به عرضه وجود نهاده اما بايد آغاز آنرا از ابتداي پادشاهي مهرداد دوم (سال 203 ق.م) دانست. بطوريکه عنوان گرديده معماري را بايد از اولين مکانهاي استقراري پارتها آغاز کرد. در اين بررسي ما به شرح جزئيات معماري بعضي از آنها مي پردازيم.


آثار معماري شهرنسا:آثار و بقايايي که از نسا در نزديکي شهر عشق در دوره پارتيان بدست آمده نشانگر اين امر است که اين شهر قديمي ترين محل سکونت پارتها بوده است. بسياري از بناهاي يادبود با پلان هاي جداگانه مشخص شده است.


((نسا)) يا ((پارتانيسا)) شهري است که روي يک تپه کوچک طبيعي ساخته شده است. اين ارگ (دژ) که براساس لوحي گلي که در آن پيدا شد مهرداد کرت نام داشت و توسط مهرداد اول ساخته شده است . ديوارهاي بستر آن 20 تا 25 متر ارتفاع و 5 متر ضخامت داشت و با استفاده از گل ساخته شده بود و نماي آن را با آجر پوشانده بودند . ورود به ارگ از طريق پاگردهايي که در پي ديوارهاي گرد شهر قرار داشت صورت مي گرفت.


بناهاي داخل ارگ شامل يک کاخ موسوم يه ((خانه مربع)) تعدادي معبد است. اتاق اصلي کاخ تالاري ستون دار به مساحت تقريبي 20 متر مربع بود. سقف آنرا با استفاده از تيرهاي بزرگ روي چهار ستون بزرگ چهار پر (شبدري) که در واقع اتاق آنرا به سه راهرو تقسيم کرده بود پوشانده شده بود بخش مرکزي توسط تيرهاي چوبي به صورت گنبدي کار شده که اين روش را مي توان اساسي براي گنبدهاي ابداعي دوره پارتي دانست. سطوح ديوارهاي اين بنا به رنگ قرمز و سفيد رنگ آميزي به طور افقي توسط موادي از ظروف کوچک سفالي و به طور عمودي با رديفهايي از نيم ستون که روي هر ديوار شش تا از آنها قرار داشت سرستونها به شيوه ستونهاي کورنتي تزئين شده بود که اين نشانگر نفوذ هنر هلنيسم به بخشهاي آسياي ميانه بوده است.


بخش اصلي يکي از معابد به شکل دايره و قطر آن 17 متر است اين بنا نيز مانند تالار بزرگ کاخ آي خانوم فاقد ستون بود. از نحوه مسقف نمودن آن اطلاعي نيست ولي به نظر مي رسد که از گنبد استفاده کرده باشند . اين معبد هم مانند کاخ ها داراي رنگ آميزي بود. ديوارها به رنگ سفيد با استفاده از نواري مرکب از سفالهاي نقش دار و بخش فوقاني نيم ستون تزئين شده بود . اين فضاي مدور بخش مرکزي يک مجموعه چهارگوش را که توسط يک دالان يا راهرو محاط شده بود تشکيل مي داد . در کنار اين معبد يک واحد مرکزي (معبد) چهار گوش ديگر با برج دالان دار قرار داشت . بخش اداري آي خانوم نيز داراي همين نقشه است و در تمام طول دوره حکومت پارتها و حتي ساسانيان ساختن چنين بناهاي ادامه داشت.


معماران پارتي درست فرمولهاي مختلف ساختماني را آزمايش کردند در خانه مربع به سبک متداول صحن ستوندار با اتاقهاي داراي ستونهاي بلند در چهار سمت بازگشتند وروديها نيز به همين اندازه حالت تجربي داشت و شامل وروديهاي ساده هشتي ها و مدخلهاي ستوندار مي شد تا اينکه ايوان را در قرن اول ميلادي ساخته اند. احتمالا در تکامل ايوان دوره پارتي دو مرحله وجود داشته است . مرحله نخست تنها يک تالار که داراي سه ديوار يا سقفي متشکل از تيرهاي چوبي متکي بر ستون يا ديوارهاي تالار ساخته مي شد . مرحله دوم ايجاد سقف آن با طاقهاي آهنگ آغاز کردند .


هيکاتوم پليس(صد دروازه): بقاياي آثار معماري پارتي که احتمالا آنها را به عنوان مقبره مورد استفاده قرار مي دادند در شهر دامغان يافت شده جان هانسمن اين محل را شهر گمشده سلوکي – پارتي صد دروازه که پارتها آن را در ربع آخر قرن سوم پيش از ميلاد به صورت يکي از تختگاههاي خود درآوردند مي داند . به علت موقعيت شهر دامغان احتمالا يک پايتخت کوهستاني بوده است. شايد پس از نسا پارتها در ادامه متصرفات خود اين مکان را انتخاب کرده باشند.


 کاخ هترا : ويرانه هاي کاخ بزرگي که متعلق به قرن دوم ميلادي است استعداد هنري پارتي را مشخص مي سازد . نماي بنا داراي دو ايوان بزرگ است که از قطعات بزرگ سنگ ساخته شده است. اين ايوانهاي بزرگ با تاق هاي آهنگ بلند پوشيده شده و در طرفين آنها اتاقهاي کوچکتري قرار دارند که دو طبقه (اشکوبه) بوده اند. مهمترين قسمت بنا اتاق کوچک مربع شکلي است که مستقيما پشت ايوان جنوبي قرار گرفته است.